O NAS            KONTAKT
REGIONALIA > Ciekawostki historyczne - Radziejów

 

Wśród zadań Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej im. Franciszka Becińskiego w Radziejowie oraz radziejowskiego Towarzystwa Miłośników Kujaw są edukacja regionalna i promocja miasta i ziemi radziejowskiej. Stąd też z inicjatywy tych dwóch placówek 1 grudnia 2014 roku zostało utworzone

Koło Przewodników, którego członkami zostali - Leszek Kalicki, Szymon Szynkowski, Krzysztof Wątrobicz, Halina Paczkowska i Danuta Wielgosz, którzy w ramach wolontariatu będą nie tylko przybliżać historię i walory krajoznawcze regionu, a  ponadto oprowadzać turystów i zainteresowane grupy, w tym także grupy dzieci i młodzieży radziejowskich szkół, by w ten sposób dzielić się swoją pasją i wiedzą na temat miasta i okolic.
Panowie Krzysztof Wątrobicz i Leszek Kalicki z wykształcenia historycy oraz Szymon Szynkowski - miłośnik historii Radziejowa (dwaj ostatni są członkami Towarzystwa Miłośników Kujaw) widzą potrzebę propagowania na żywo historii naszej małej ojczyzny a dobrym zapleczem jest Izba Regionalna i gromadzony przez lata księgozbiór regionalny Biblioteki.


Zainteresowanych zapraszamy do korzystania z oferty

radziejowskiego Koła Przewodników !


Kontakt : TMK w Radziejowie i MiPBP w Radziejowie

tel. 693 589 996  ,   54-285-32-80 ,

e-mail:   prezes@tmkradziejow.cba.pl

bibliotekaradziejow@poczta.onet.pl

 

 

 

 

 

 

 

 Radzieiov, Radeov, Radzieow,  Radziejewo, 

Radenberg,  Rädichau,  Radziejów 

  to na przestrzeni wieków jeden z ważniejszych

ośrodków miejskich na Kujawach.

 

 

Tutaj też działa się historia.

 

 



- Pierwsza wzmianka o Radziejowie pochodzi z 1142r. kiedy to został nadany przez księżnę Salomeę, żonę Bolesława Krzywoustego klasztorowi Benedyktynów w Mogilnie ( uważa się obecnie, że chodziło wówczas o dzisiejszą wieś Stary Radziejów ) a następnie przeszedł w ręce kapituły płockiej.

 


- Zezwolenia na lokację miasta w 1252r. udzielił Kazimierz I Konradowic (Kujawski) lecz prawdopodobnie kapituła płocka nie zdołała lokacji zrealizować. W 1298r. Władysław Łokietek nadał Radziejowowi na prośbę mieszczan „ dla ulepszenia i podniesienia stanu naszego miasta” prawo magdeburskie według wzoru Inowrocławia.

 

 

 - W XIII w. ( już w czasach księcia Konrada Mazowieckiego ) i w pierwszych dziesięcioleciach XIV w. przy grodzie radziejowskim działała komora celna dająca znaczne dochody.

 


 - W latach 1271-1325 w Radziejowie funkcjonowała kasztelania jako ośrodek władzy administracyjnej, wojskowej i sądowniczej. O kasztelanach radziejowskich mamy wzmianki z lat 1271 i 1325.

 


 - W 1310r. Władysław Łokietek nadał wójtostwo radziejowskie mieszczaninowi Gerkonowi (Gierkowi) jako nagrodę w zamian za opiekę Gerkana nad jego żoną Jadwigą, którą chronił on w swym domu przed stronnikami czeskimi podczas gdy książę Władysław Łokietek przebywał na wygnaniu w okresie wojny z Czechami.

 

 

 - W 1322 r. Łokietek wydał dokument w którym zezwolił mieszkańcom Radziejowa na budowę wiatraka ( jest to najstarsza informacja o młynie wietrznym na Kujawach ) oraz udostępnił mieszkańcom do użytku pastwisko i bagno leżące wokół miasta, zastrzegając dla siebie co szósty denar z młyna i co szósty z pól uprawnych.

 

 

 - W 1330 i 1331r. do upadku rozwijającego się miasta przyczyniły się najazdy krzyżackie,  - miasto zostało spalone.

 

 

- 27. IX. 1331r., bitwa pod Płowcami zwana też „Bitwą na radziejowskim polu”.

 


 - W latach 1332 – 1343 w Radziejowie istniała komturia krzyżacka (jednostka administracyjno – terytorialno – wojskowa) .


 - Jan Długosz w księdze XII pisze : „ raz nad jeziorem koło Radziejowa” (możliwe, że chodzi o jezioro Głuszyńskie lub Gopło albo co może być także prawdopodobne o tzw. „radziejowskie błota” gdzie dawniej istniało rozległe jezioro) - Władysław Jagiełło ciągnąc z wojskiem z Łęczycy na Bydgoszcz aby odbić ją z rąk Krzyżaków,  rozbił obóz nad jeziorem koło Radziejowa gdzie 25 IX 1409r. podzielił wojsko na chorągwie.

 


 - Królowie polscy m.in. Władysław Łokietek i Władysław Jagiełło kilkunastokrotnie przebywali w Radziejowie . Tu urodziła się córka Łokietka Jadwiga, a Jagiełło w 1422r.  na radziejowskim zamku wydał zaręczyny córki także Jadwigi z ośmioletnim synem margrabiego brandenburskiego Fryderyka I Hohenzollerna.

 


 - Podczas wojny trzynastoletniej  z Zakonem Krzyżackim w roku 1459r. Radziejów wystawił 10 zbrojnych pieszych.

 


 - Zamek radziejowski a raczej dwór obronny najpierw drewniany następnie drewniano – murowany z wieżą istniał prawdopodobnie od 2 poł. XIII lub 1 poł. XIV w. a jego ruiny dotrwały do 1820r. , niszczony i palony przez wojska szwedzkie w latach 1657, 1702 i 1704,  podupadał także coraz bardziej z powodu braku remontów.
Przebywali w nim królowie, zamek był siedzibą starostów radziejowskich, mieściła się tam kancelaria sądu grodzkiego, odbywały się w nim sejmiki i roki grodzkie, mieściło się także archiwum ksiąg grodzkich i ziemskich oraz więzienie.

 

 

 - W Radziejowie najpierw na zamku radziejowskim a następnie w kościele farnym w latach 1515 – 1793 odbywały się sejmiki szlacheckie dla województw kujawskich: inowrocławskiego i brzesko-kujawskiego. Zbierały się kilka razy w roku a brało w nich udział od kilkudziesięciu do nawet kilkuset szlachciców z wymienionych ziem.

 


 - W XVI w. w naszym miasteczku istniały cztery kościoły:


1. Kościół św. Jana Chrzciciela, ( od 1554 do 1615 r. istniał w nim Zbór Kalwiński), który znajdował się prawdopodobnie  na południe od dzisiejszego kościoła farnego. Kościół św. Jana był pierwotnym kościołem parafialnym dla Radziejowa.
2.
Szpital (przytułek - dom dla ubogich) i kościół św. Ducha znajdujący się w XV w.   poza miastem na bliżej nieokreślonym przedmieściu ( możliwe, że na przedmieściu brzeskim ) a w XVIII w. (może nawet już w XVII w.) lokalizowany na przedmieściu toruńskim czyli  gdzieś pomiędzy dzisiejszymi ulicami: Toruńską, Dolną i Objezdną ( obecnie okolica Szkoły Muzycznej ). Według wizytacji kościelnej  kościół św. Ducha w 1779r. już nie istniał (spłonął), w jego miejscu stał krzyż z figurą Chrystusa. Ponadto była obok dzwonnica " pro dando signo Salutationis Angelae ".
3. Klasztor Franciszkanów i kościół pod wezwaniem Znalezienia Krzyża Świętego.
4. Kościół parafialny (Fara) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

 

 


 - W 1616r. Radziejów liczył około 1240 mieszkańców i 206 domów a kilkadziesiąt lat później tuż po Potopie szwedzkim według lustracji z 1661r. tylko około 390 mieszkańców i 64 domy. Przyczyną takiego stanu rzeczy były wojny i zarazy które spowodowały duże straty w zabudowie i liczbie ludności. Stopniowe wyludnianie się miasta powodował też kryzys gospodarczy nasilający się w I poł. XVII w.

 

 

- W maju 1622r. chorągwie Lisowczyków podążające z Ukrainy do ziem austriackich z zamiarem udziału jako najemnicy w wojnie trzydziestoletniej czyniły po drodze na ziemiach polskich "ekscesa niesłychane" m.in. kiedy doszli do miasta Koło i zastali zamknięte bramy, wdarli się siłą "miasto wysiekli, splądrowali... na ostatek w popiół obrócili". Podobny los spotakł położony na północ od Koła Radziejów. (Henryk Wisner, Lisowczycy, wydawnictwo Bellona 1995r. oraz Mówią Wieki nr 12/2015).

 


- W roku 1663 za zasługi dla kraju starostwo radziejowskie otrzymał Stefan Czarniecki ( tak tak to ten Pan z hymnu Polski ). Starostwo należało do niego w latach 1663-1665.

 


 - Radziejów na przestrzeni wieków zamieszkiwali rzemieślnicy, których dzisiaj już prawie nie ma: mieczownicy, igielnicy, stelmachowie, czapnicy, olejnicy, szmuklerze, waciarze.

 

 - "W latach 1646 - 1700 przed sądem radziejowskim stanęło 19 kobiet z Radziejowa i okolicznych wsi oskarżonych o czary,  14 z nich zostało skazanych na karę ognia ( czyli spalono je na stosie), o losach pozostałych nie mamy informacji. Zanim przyznały się do winy brano je kilkakrotnie na tortury. Po przesłuchaniach wyznawały, że latały na Łysą Górę ( np. pod Śrem ), szkodziły ludziom na zdrowiu i mieniu."

 


 - Kilkukrotnie  Radziejów napadali Szwedzi – podczas Potopu szwedzkiego w 1657r. zamordowali dwóch zakonników, spalili kościół i klasztor Franciszkanów oraz większą część zabudowy miasta,  podobne  zniszczenia poczynili także w latach 1702 i 1704 podczas III wojny północnej.

 


 - Od połowy XVI w. w  Radziejowie istniała szkoła kalwińska, w której nauki pobierało 50 synów szlacheckich oraz 30 Szkotów i Niemców pochodzących z Gdańska. Istniało też przy niej seminarium dla kandydatów na duchownych kalwińskich. Oprócz szkoły kalwińskiej istniała prężnie działająca, stojąca na wysokim poziomie szkoła parafialna. Od 1729 r. funkcjonowało Kolegium Pijarów, które ostatecznie w 1819r. przeniesiono do Włocławka. Kolegium pijarskie było
szkołą, która kształciła uczniów pochodzących ze środowiska kujawskiej średniozamożnej szlachty.

 

 

 - Przy Kolegium Pijarów istniał teatr w którym występowała ucząca się tam młodzież.W 1765r. teatr ten wystawił po raz pierwszy w naszym kraju sztukę Moliera "Harpagon".

 

 

 - W 1820 r. w Radziejowie było 161 domów w tym tylko 10 murowanych.

 


 - W 1867r. władze carskie za pomoc i udzielanie schronienia powstańcom pozbawiły Radziejów praw miejskich, które miasto odzyskało dopiero w 1919r.

 


 - W XIX w. burmistrzem Radziejowa był dziadek Marii Dąbrowskiej – Feliks Gałczyński,  zginął rażony piorunem, pochowany jest na radziejowskim cmentarzu.

 


 - W 1916r. Radziejów posiadał własne pieniądze. Wydała je rada miasta, były to papierowe bony płatnicze o nominałach 1, 2, 5, 10, 25 fenigów.

 


 - Pierwsze informacje o pobycie Żydów w Radziejowie pochodzą z 1432r. Było to pierwsze miasto na Kujawach, w którym osiedli przedstawiciele tej grupy etnicznej. W XVI wieku istniał kahał radziejowski z synagogą leżącą na „Piaskach za wiatrakami”.W XIXw. jak i też w okresie międzywojennym w Radziejowie zamieszkiwała stosunkowo duża społeczność żydowska  w 1820 r. było to 198 osób (16,5% mieszkańców miasta) w 1933r.  699 osoby co stanowiło wówczas 15% mieszkańców miasta. Przed wojną przy dzisiejszej ulicy Zachodniej istniały dwie Synagogi ( drewniana z XIX w. i murowana wybudowana w latach 1935-1938 ) spalone przez Niemców 8 XI 1939r., a na końcu dzisiejszych ulic Ogrodowej i Sosnowej ( uliczki w lesie ) od XIX w. istniał kirkut (cmentarz żydowski), który został częściowo zniszczony podczas wojny a całkowicie zniszczono go w latach 50 - tych  i 60 - tych XX wieku wybierając piasek (decyzją rady powiatowej w 1956 roku prawie całą część terenu, na którym zlokalizowany był cmentarz, przeznaczono na wyrobisko żwiru ).

 

 

- Istniało wiele organizacji Żydowskich m.in. w 1929r. utworzono Żydowską Bibliotekę i Czytelnię Społeczną,  która powstała na bazie Żydowskiej Biblioteki Społecznej a pierwszym klubem piłkarskim w Radziejowie nie był Start Radziejów a utworzona w 1930 r.  żydowska drużyna  „ Makabi ” na czele z Edwardem Grojnowskim. " Mecze rozgrywano na płaskim pastwisku między Radziejowem a wsią Plebanka. Drużyna "Makabi" pozostawała jednak poza rejestrem PZPN, rozgrywając spotkania z drużynami z pobliskich miejscowości oraz odradzającą się co jakiś czas na krótko nie nazwaną reprezentacją pozostałej młodzieży z Radziejowa." Radziejowianie grali w piłkę już w latach 20 - tych w niestowarzyszonej drużynie, której kierownikiem był notariusz Gustaw Około - Kułak  a  nawet przystąpili do budowy boiska w pobliżu wiatraka ale niestety teren został rozparcelowany na działki budowlane.

 

Wiosną 1941 roku po uprzednim przesiedleniu Żydów w określony obszar miasta  w rejonie ulic Toruńska i Szewska utworzono getto. Likwidacja radziejowskich Żydów rozpoczęła się wiosną 1942r. poprzedziła ją grabież żydowskiego mienia (26 I 1942r.), przeprowadzona w sali miejscowej remizy strażackiej. Dnia 22 IV 1942r. około 100 pozostających w  Radziejowie Żydów wywieziono do obozu masowej zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem i tam zamordowano. Po  wojnie do Radziejowa powróciło 41 Żydów -  w 1949r. i w następnych  latach pozostały już tylko pojedyncze osoby.

 



 - W Radziejowie urodził się ( 01.01.1899r.) Antoni Iglewski „ PONAR”, " NIECZUJA", "VANADI", "ANTONI", podpułkownik, działacz konspiracyjny,  jeden z 316 Cichociemnych. W konspiracji pełnił m. in. funkcje:

Z - ca Komendanta Obszaru Białystok ZWZ,

Z - ca Komendanta Okręgu Częstochowskiego AK,

Z - ca Dowódcy 106 Dywizji Piechoty AK,

D - ca Samodzielnego Partyzanckiego Baonu Szturmowego 106 Dywizji Piechoty AK,

Szef Dywersji Inspektoratu "MARIA" AK,

 - Kawaler Orderu VIRTUTI MILITARI, 

 - KRZYŻA NIEPODLEGŁOŚCI Z MIECZAMI,

 - ZŁOTEGO KRZYŻA ZASŁUGI Z MIECZAMI  i innych odznaczeń.

Zmarł 27.01.1979r., pochowany jest w grobowcu rodzinnym na cmentarzu parafialnym w Radziejowie.

 

 

- W Polsce taką samą nazwę jak nasze miasto noszą jeszcze cztery wsie a więc mamy:


1. Pobliską wieś  Stary Radziejów (nieco ponad 300 mieszkańców)
2. Wieś Radziejów ( 186 mieszkańców) w woj. opolskim, pow. kędzierzyńsko - kozielski, gmina Reńska Wieś.

3. Wieś Radziejów w woj. małopolskim, pow. bocheński, gmina Rzezawa.
4. Wieś Radziejów ( 164 mieszkańców) w woj. lubelskim, pow. chełmiński, gmina Dubienka.

 

 

                                                                              Opracował  -  Krzysztof Wątrobicz

 

 

Literatura:

1.  " Dzieje Radziejowa Kujawskiego ", pod. red. Jerzego Danielewicza, Bydgoszcz 1982r.

2. " Radziejów poprzez stulecia ", pod. red. Dariusza Karczewskiego, Włocławek - Radziejów 2002 r.

3. Karczewski D. " Radziejów na piastowskim szlaku. Informator turystyczny", Radziejów 2015r.